Jump to content
jilmavi

Fargegenetikk

Recommended Posts

Det er vel greit å ha ein fargegenetikktråd her inne òg? Eg ser over og legg ut frå den gamle tråden på FH samt bloggen, så får me alt på ein plass frå første stund! :)

Del 1: Introduksjon til genetikk

For å forstå hestens fargar, må me vite litt om genetikk. Genetikk er læra om gener, og gener er som kjend eininger i kroppen som inneheld informasjon om arvematerialet.Gena sit på kromosom, som finst i to variantar: X-kromosom og Y-kromosom. Hestar har 64 kromosom, altså 32 par, i kvar celle i kroppen utanom kjønnscellene der kromosoma ikkje opptrer i par. Her finst arvemassa som avgjer korleis hesten skal sjå ut, både på utsida og innsida. Hesten får eitt kromosom i kvart par frå mora og eitt frå faren.

Arvemassa kallar me altså gener. Kvart gen sit på eit locus (latin: stad, plass. Fleirtal: loci), og på kvart locus er det plass til to kopiar av genet som høyrer heime der. Dei to kopiane kallar me allel. Dei to allela kan vere like eller ulike. Dersom ein hest har to like allel på eit locus, seier me at hesten er homozygot for det allelet eller den eigenskapen. Dersom han har to ulike allel, er han heterozygot for allelet/eigenskapen. Det kan vere to eller fleire allel på eit locus, men hesten kan naturleg nok berre ha to av dei på ein gong.

Gener kan vere recessive (vikande), dominante eller inkomplett dominante. Viss eit gen er dominant, trengst det berre ein kopi av det for at eigenskapen det styrer skal kome fram. Dersom det er recessivt, trengst det to kopiar. Dei inkomplett dominante skal eg kome attende til seinare.

Alle kartlagde gener har namn, stort sett nokre tal og bokstavar. Til dagleg bruker me som regel ein eller to bokstavar når me skal snakke om gener. Det dominante allelet skriv me med stor bokstav, og det recessive skriv me med liten bokstav. Det er ikkje alltid me kan vite om ein hest har eitt eller to dominante alleler, og då setter me ein strek i staden for det allelet me ikkje kjenner.

Uttrykka «dominant» og «recessiv» brukast berre om alleler på same locus. Nokre fargegener kan overstyre andre fargegener på andre loci. Då seier me at det genet som overstyrer det andre genet på det andre locuset er epistatisk. Det genet som vert overstyrd, kallast hypostatisk.

Til slutt vil eg poengtere skilnaden mellom genotype og fenotype. Genotypen er heile hestens genoppsetnad, altså dei faktiske allela som finst på kromosomane hans. Fenotypen er utsjånaden hans, altså korleis genene kjem til uttrykk så me kan sjå det med det blotte auge. Fenotypen påverkest sjølvsagt òg av eksterne faktorar. Det er vel verdt å hugse at to fenotypisk like hestar kan ha svært ulik genotype.

Kryssingsskjema

Som ei lita øving er det fint å setje opp kryssingsskjema for å skjøna korleis dei enkelte gena blir nedarva. Genetikarar og forskarar har sjølvsagt langt meir effektive reiskapar å arbeide med, men for nybyrjarar er dette eit godt utgangspunkt.

Det er veldig enkelt å laga eit kryssingsskjema. Alt du treng er ein liten tabell som ser slik ut:

3045596.jpg

Opphavsmann: Madprime, Wikimedia Commons - http://en.wikipedia....del_flowers.svg

Teikningane er valfrie! Men tabellen ser altså slik ut. I dømet vårt er det to blomar som både er heterozygote for ein eigenskap, nemlig fargen lilla. Denne fargen er dominant, slik at både blomane er lilla sjølv om dei berre har ein kopi av genet for lilla farge. Sjølve tabellen, dei fire boksane med kvar sin blome i, viser kor sannsynleg resultatet av ein parring mellom dei to foreldreblomane er. Altså: Det er statistisk sett 75% sjanse for at blomeavkommet blir lilla slik som foreldra. Av dei er det 1/3 sjanse for at blomen blir homozygot for lillagenet. Alt i alt er det 25% sjanse for homozygot lilla (den gule ruta, BB), 50% sjanse for heterozygot lilla (dei grøne rutene, Bb), og 25% sjanse for kvit blome (den lilla ruta, bb). Den kvite fargen er recessiv, så blomen må få genet for kvitt frå både foreldra for å kunne bli kvit.

  • Liker 3

Share this post


Link to post
Share on other sites

Del 2: Grunnfargane, raudt og svart (extension-locuset)

Me har no sett at alle gener har kvart sitt locus (plass), og at alle hestar har to kopier av eit gen på eit locus. Kopiane kan vere like eller ulike, det er viktig å hugse at alle hestar har alle loci for all verdas fargar. Ein svart hest og ein raudblakk hest har altså same loci, men dei har litt ulike alleler (genkopiar) på nokre av dei. Dimed har dei òg ulik farge.

Pigment

Eit aldri så lite ord om pigment først: Pigment er det stoffet som gjev farge til hud og hår (og auger). Dei cellene som produserer pigment, kallar me melanocyttar. Hestar har berre to typar av pigment: faomelanin (raudt) og eumelanin (svart). Dette er dei to grunnleggjande fargane ein hest har. Når mange hestar likevel korkje ser svarte eller raude ut, skuldast det diverse gener som bleikar eller på anna vis modifiserer pigmentet. Kvite hår, flekkar og avteikn manglar pigment heilt og ser soleis kvite ut.

Extension

No skal me sjå på det første og viktigaste locuset for å forstå hestefargar! På extension-locuset (engelsk for utbreiing) finn me genet som avgjer kva type pigment hesten har. Dette genet har to allel, der det dominante (E) er det som gjev svart pigment og det recessive (e) gjev raudt. Ein svart hest kan altså ha genotypen Ee eller EE, medan ein raud hest alltid har genotypen ee.

Når me ikkje veit den nøyaktige genotypen til ein hest, så skriv me gjerne ein bindestrek i staden for den bokstaven me ikkje kan vite sikkert. Døme: Om me ser ein svart hest utan å vite noko som helst om foreldre, avkom eller eventuell DNA-testing, så kan me skrive at genotypen hans er E- der - kan stå for anten E eller e.

Ein svart hest har altså ein kopi av det dominante allelet E som overstyrer det recessive allelet e. At genet for den raude fargen er recessiv, betyr at ein raud hest må ha fått ein kopi av nettopp det genet frå begge foreldra sine. Det betyr òg at genet for raudt kan skjule seg hjå ein hest som er svart. Då kan me lage eit par kryssingsskjema:

3046268.jpg

Her ser me to heterozygot svarte hestar Ee x Ee. Me ser det same resultatet som me fekk med blomene i første del: 25% heterozygot svart som foreldra, 25% homozygot svart og 25% raud. Altså 75% sjanse for svart med denne kryssinga.

Homozygot svarte hestar kan berre gje frå seg svarte gener når ein parrar dei. Med ein raud partner vil difor kryssingsskjemaet sjå slik ut:

3046271.jpg

Alle avkomma blir altså heterozygot svarte.

Og dersom me har ein heterozygot svart hest (Ee) og ein raud hest (ee), blir kryssingsskjemaet slik:

3046277.jpg

Det er viktig å hugse på at dei tala me kjem fram til her, er sjansen for eit visst resultat ved kvar enkelt parring. Det er altså ikkje slik at om du kryssar to heterozygot svarte hestar tre gonger og får tre svarte føl på rad, så er det større sjanse for raudt føl den fjerde gongen. Sjansane er, statistisk sett, like store (eller små) kvar einaste gong.

To raude hestar ee x ee kan naturleg nok berre få raude avkom, så eg har ikkje sett opp kryssingsskjema for det. Den som vil, kan jo lage eit sjølv. ;)

  • Liker 1

Share this post


Link to post
Share on other sites

DSC_6003.jpg

Se hva jeg har fått da! Hva heter denne fargen tror dere?

Mamman sies fra mer vitende hold enn meg å være BÅDE brun, bork og med splash-gen (noe jeg mener stemmer, lange hvite sokker OG hvite flekker under magen). Pappan til føllet (som ikke hadde noen tillatelse til å lage barn, så det er sagt.. ) er mellombrun , skal se om jeg får hostet opp noe bilde av ham etterhvert.

DSC_6029.jpg

Hvite øyevipper

DSC_6027.jpg

Grå man

Share this post


Link to post
Share on other sites

Var ikkje faren kaldblods? Det finst jo blakke kaldblodsar, men det er innmari få av dei. Hoppa di er forresten mørk borka og heterozygot for splash sånn det ser ut for meg. :)

Share this post


Link to post
Share on other sites

Jo, faren er kaldblods han også. :) Blakke kalde er veldig fine, jeg er ganske spent på hva slags farge Lille Mille får når hun røyter av føllpelsen. Jo lysere jo finere synes jeg. Hun blir nok endel lysere enn mamman i alle fall.

Share this post


Link to post
Share on other sites

Del 3: Brune hestar (agouti-locuset)

Agouti

I mange dyreslag er agouti namnet på genet som står bak viltfargen eller viltvarianten. Namnet har det fått etter ein søramerikansk gnagar. Men hjå hest gjev det den fargen me kjenner som brun, og ikkje viltvarianten, som er blakk. Det agoutigenet gjer på hestar, er at det avgrensar det svarte pigmentet til bein, man og hale. Dimed blir det raudt pigment på resten av kroppen. Då seier det seg sjølv at hesten må ha svart grunnfarge for at agouti-genet skal ha nokon effekt – hestar med raud grunnfarge har jo ikkje anlegg for å produsere noko anna enn raudt pigment.

Agouti-genet er eit dominant gen, så viss hesten har det vil det synest – så lenge grunnfargen er svart. Raude hestar kan vere berarar av genet, utan at det går an å sjå det på fargen. Det finst ein teori om at agouti-locuset har minst fire allel: A, At, A+ og a, som gjev henholdsvis vanleg brun, mørk brun/svartbrun (engelsk: (seal) brown), wild bay (brunt med veldig lite svart) og ikkje-brun (svart). Men fram til han som framsette denne hypotesa publiserer forskningen sin i eit fagfellevurdert tidsskrift, må eg vere litt tilbakehalden. Me startar med to allel for å gjere det enkelt: a representerer ikkje-brun (svart på hestar med E-), og A får representere alle moglege variantar av dei dominante allela som avgrensar svart farge.

882519.jpg

Døme på normalt brun hest E- A-

Sist gjekk me gjennom svart og raudt og kva utfalla av parringar mellom dei fargane kan bli. Som de no skjøner, var det mest ei teoretisk øving. I røynda må me nemlig ta høgde for agoutigenet, som kan gøyme seg hjå raude hestar. To (heterozygote) svarte hestar kan berre få svarte eller raude føl, medan ein svart og ein raud hest kan få svarte, raude eller brune føl dersom den raude hesten er berar av agoutigenet (A-).

198014_10150182223896745_2975629_n.jpg

Mørkbrun (brown) hoppe E- At. Følet blir truleg òg mørkbrunt.

To brune hestar kan, teoretisk sett, òg få brune, svarte eller raude føl, dersom både er heterozygote for svart (Ee) og for agouti (Aa). Det er då 56,25% sjanse for brunt, 25% sjanse for raud og 18,75% sjanse for svart. Sjølvsagt er det få som går rundt og veit genotypen på hestane sine! Den fulle genotypen kan ein ikkje sikkert vite, anna enn ved å teste for dei gena det finst testar for. Her er ei lenke til eit kryssingsskjema for to slike hestar.

Men me kan vite nokre ting, til dømes at dersom ein brun hest har ein raud forelder, er hesten heterozygot for extension og kan dimed gje både svart og raudt gen vidare. Og dersom den eine forelderen er svart, er hesten heterozygot for agouti-genet. Ofte kan en ikkje vite slike ting eingong, viss foreldra er ukjende eller både er brune. Det einaste ein alltid kan seie med sikkerheit når det gjeld brune hestar, er at dei kan få brune føl! Om dei kan få svarte eller raude føl kjem altså an på genotypen deira og sjølvsagt på partneren.

Eg har ikkje bilete av ein wild bay, så viss nokon har eit dei vil dele, må dei gjerne seie frå. Ellers er det berre å google det, så ser ein kva det er snakk om.

Share this post


Link to post
Share on other sites

Hvor kan jeg sende inn for testing av gener, og holder det for min del å teste for agouti? Ikke andre gen som kan ødelegge den vakre svartfargen og som er vanlig på kaldinger? Han er brun på mule og rundt øyne og jeg lurer på om han ikke er det vi i travsporten gjerne kaller svartbrun eller brunsvart. Hvor skal det sendes, hva koster det, og hva skal jeg sende det i? En ziplock-pose?

Han ser lite brun ut på close up bildet, men han er visst det. Må opp til han en dag snart og tenkte å nappe med meg et par halehår da. Dårlige mobilbilder kan ikke brukes.

Z13uker.jpg

Share this post


Link to post
Share on other sites

Kan sjå ut som svartbrun, men det er enno tidleg altså. Du kan sende inn hår til SLU (Sveriges lantbruksuniversitet Uppsala, søk på Färgtester häst), eller UC Davis (søk på Equine tests UC Davis - det er så omstendelig å lenke frå mobilen). Du treng berre å teste for agouti, men UC Davis har eit pakketilbod på agouti + red factor. Det står forklart på begge sidene kva du må gjere når du skal sende inn. Sverige er ikkje nødvendigvis billigare altså.

Share this post


Link to post
Share on other sites

Så man kan teste i Sverige også altså? Var jeg ikke klar over.

Jeg vurderer å teste min lille fjording for agouti, siden mormor er grå..

Greit å vite om jeg kan håpe på grått føll om jeg bruker grå hingst noen gang.

Om min kan gi grått, så kan hun gi alle fjordhestfarger. Hun er ulsblakk selv, med rød far.

Share this post


Link to post
Share on other sites

Red factor er ikkje så nøye, for du veit jo at han er svartbasert og altså Ee eller EE. Du vil få vite om han er hetero- eller homozgot for svart, altså. Agouti gjev deg svar på om han er svart eller svartbrun. Det er vel det du lurer mest på? :)

Og ja, SLU testar, men sist eg sjekka kosta det vel rundt 600 kr locus eller deromkring. UC Davis tek vel $25 per locus, men har som sagt ei pakke med agouti og extension, den kjem på $40. Så om ikkje portoutgiftane spring i taket, så trur eg UC Davis er rimelegare.

Katrine: Så spennande! Test då vel. Hadde jo vore moro om du hadde ein som er heterozygot for alt (unntatt blakk då). :)

Share this post


Link to post
Share on other sites

Ja jeg er ganske sikker på at han er svartbrun, men lever i håpet. Jeg tror ikke moren er bærer av red factor, det er ikke rødt en plass bakover eller på tvers der i hvertfall. Portoen kan umulig være helt galskap. Hår veier jo ikke stort. Men klart, når han skal bli stor, sterk avlshingst, så er det jo kjekt å vite om han bærer noe rødt også.

Share this post


Link to post
Share on other sites

Vi har en liten sak på stallen jeg har grublet litt på. Han er helt sikkert bare jarp,. Han er også registrert som jarp. Fargen synes jeg likevel er litt spesiell.

Far: Jarp (farfar: jarp, farmor: brun), mor: vindott (morfar: jarp, mormor: vindott/jarp)

Vinterdrakten virker som er lysere enn om sommeren. Jeg har enda ikke sett han annet enn i vårdrakt og sommerdrakt skal sies.

Vår

DSC_0003.jpg

Da han kom i mars/aprl var han enda lysere.

Sommer:

DSC_0082.jpg

Share this post


Link to post
Share on other sites

Det kom ei svensk dame til FH og spurde om det same ein gong, men det dukka aldri opp nokon skimmel. Litt rart då, for det finst jo i døl.

Share this post


Link to post
Share on other sites

Det har jeg aldri tenkt over, litt rart ja. Kan det ha vaert noe de ville unngaa en gang i tiden ? :P

Share this post


Link to post
Share on other sites

Mener jeg har hørt at skimmelfargen hos døl kommer fra orlov-traver?

Men hvor kommer skimmelgenet hos N/L-hesten fra?

Er det skimmelgen i Nordsvensk? Som jo er søster-rasen til døl?

Er ikke sååå lenge siden døl og kaldblods fikk delt stambøkene sine fullstendig, så tror skimmelgenet ble innført før det skjedde (gjetning fra min side altså). Men har kanskje alltid vært få av dem, og tilfeldigheter kan ha ført til at ingen av dem var gode travere og ikke ble brukt i avl, og at genet derfor har blitt borte derfra. Hm...

Edited by KatrineH

Share this post


Link to post
Share on other sites

Gråskimmelgenet stammar iallfall frå ein einaste mutasjon i alle hesterasar, så laaangt tilbake har alle rasar med skimmelgenet ein felles stamfar som var den fyrste med den mutasjonen. Kor det kom til i nyare tid er jo ikkje godt å vite, men araberhesten har sikkert skuld i ein stor del av tilfella, kan eg tenkje meg.

Nordsvensker har vel ikkje skimmel som godkjend farge? Det finst iallfall ikkje skimla nordsvenskhingstar så vidt eg veit, men dei har til gjengjeld blakk. (Fattar ikkje kvifor dei må skilje mellom døl og nordsvensk, eg, men dei er kanskje ikkje så like som eg trur?)

Share this post


Link to post
Share on other sites

Hehe, mente selvsagt hvordan genet kom inn i rasen. Hvor genet kommer fra er fra en enkelthest et eller annet sted bak i historien ja.

Det jeg tenkte ift N/L, døl og nordsvensk var at de, og fjordhest og andre "skandinaviske" raser, jo kommer fra de samme individene et eller annet sted langt bak i der. Var skimmelgenet med allerede da, men har blitt borte hos fjordhest og nordsvensk (om det er så at nordsvensk ikke er skimle), eller har det blitt tilført N/L og døl etterhvert som rasene har utviklet seg til raser.

Share this post


Link to post
Share on other sites

Og jeg skjønner heller ikke hvorfor man er så hysterisk på dette med nordsvensk.

Døl er velkommen hos nordsvensk, mens nordsvenske hingster kun kan kåres som dølehest om de er 12,5 % døl... Tungvindt...

Men det er visst for mye ardennerblod i nordsvensken for dølefolkets smak.

Edited by KatrineH

Share this post


Link to post
Share on other sites

Join the conversation

You can post now and register later. If you have an account, sign in now to post with your account.

Guest
Reply to this topic...

×   Pasted as rich text.   Paste as plain text instead

  Only 75 emoji are allowed.

×   Your link has been automatically embedded.   Display as a link instead

×   Your previous content has been restored.   Clear editor

×   You cannot paste images directly. Upload or insert images from URL.


×
×
  • Create New...